Lê Tân (chữ Hán: 黎鑌; 19 tháng 8, 1466 – 6 tháng 11, 15021 ), còn gọi là Lê Đức Tông (黎德宗) hay Kiến Trinh Tĩnh vương (建貞靚王)1 , là một tông thất nhà Lê sơ trong lịch sử Việt Nam.
Ông là cha ruột của Lê Tương Dực và là tổ phụ của Lê Chiêu Tông, nên được truy tôn là Đức Tông Kiến hoàng đế (德宗建皇帝).
Thân thế
Ông sinh vào ngày mậu dần, mồng 8 tháng 8 âm lịch, năm Quang Thuận thứ 7 (1466), là con trai thứ năm của Lê Thánh Tông Lê Tư Thành, mẹ ông là Phùng thị, sau truy tôn thành Nhu Huy hoàng hậu1 .
Mùng 10 tháng 7 năm 1471, Thánh Tông hoàng đế sai Thái bảo Hộ Bộ thượng thư kiêm thái tử thái bảo Lê Cảnh Huy1 mang kim sách, sắc phong cho ông vương hiệu Kiến Vương (建王). Vì thế ông được gọi là Kiến Vương Tân (建王鑌).
Cuộc đời
Kiến Vương từ thuở bình sinh đã thông minh hiếu học. Vào thời Thánh Tông hoàng đế trị vì, ông đã biên soạn bộ Lạc Uyển thư nhàn hay Lạc Uyển dư nhàn gồm 1 tập. Khi Thánh Tông họa thơ thường sai ông họa lại1 .
Phan Huy Chú bình luận về bộ Lạc Uyển thư nhàn của ông như sau:
“
Kiến Vương là người trầm tĩnh sâu xa, ham học, giỏi văn, những bài họa thơ ngự chế của vua Lê Thánh Tông có nhiều câu hay... Cách điệu trong trẻo mà khỏe khuắn, được nhiều người đương thời khen ngợi.
”
Lê Tung cũng nhắc đến tác phẩm này trong Việt giám thông khảo tổng luận2 :
“
...Đọc các tập Lạc Uyển dư nhàn của Đức Tông Kiến Hoàng Đế mà hiểu đúng nguồn gốc sâu xa của mẫu mực đế vương...
”
Gia đình
Kiến vương Lê Tân có chính thất là Trịnh Thị Tuyên, người làng Thủy Chú, huyện Lôi Dương, con gái thứ tư của Đô đốc thiêm sự kiêm Tả công chính Trịnh Trọng Phong (鄭仲峯), ông nội là Dương Vũ công thần Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục. Phu nhân sinh được 4 người con:
Cẩm Giang Vương Lê Sùng [黎漴], bị Lê Uy Mục giết năm 1509. Tương Dực Đế kế vị, truy phong ông thành Trang Định đại vương (莊定大王). Sau thì con trưởng là Lê Chiêu Tông truy tôn là Minh Tông Triết hoàng đế (明宗哲皇帝)1 .
Giản Tu Công Lê Oanh [黎瀠]; tức Tương Dực hoàng đế (襄翼皇帝).
Tĩnh Lượng công Lê Vinh [黎濴], bị Lê Uy Mục giết năm 1509, được truy tôn là Mục Ý vương (穆懿王)1 .
Lê Quyên [黎蠲], bị Lê Uy Mục giết năm 1509, được truy tôn là Dực Cung vương (德恭王)1 .
Hai người cháu của ông là Lê Y và Lê Xuân - con của Cẩm Giang vương Sùng - sau cũng lên ngôi hoàng đế, tức Lê Chiêu Tông và Lê Cung Hoàng. Một người cháu khác của ông là Lê Quang Trị - con của Mục Ý Vương cũng lên ngôi trong 3 ngày năm 1516, rồi bị giết.
Truy tôn
Kiến Vương mất ngày Bính Ngọ năm Nhâm Tuất (tức ngày 6 tháng 11, năm 1502), dưới thời trị vì của Lê Hiến Tông, thọ 37 tuổi. Đế nghỉ chầu 3 ngày, ban tên thụy là Trinh Tĩnh (貞靚)1 .
Ngày 29 tháng Chạp năm Kỷ Tỵ (1509), Lê Tương Dực truy tôn thuỵ hiệu cho Kiến Vương là Phối Thiên Dụ Thánh Ôn Lương Quang Minh Văn Triết Khoan Hoằng Chương Tín Tuy Hưu Mục Hiếu Kiến hoàng đế (配天裕聖溫良光明文哲寬弘彰信綏休睦孝建皇帝)1 . Mộ phần gọi là Thụ Tiết lăng (受节陵).
Năm 1516, Lê Chiêu Tông là cháu đích tôn của Kiến Hoàng Đế, con của Minh Tông Triết hoàng đế, đã truy tôn ông nội miếu hiệu là Đức Tông (德宗).
Tham khảo
Đại Việt Sử ký Toàn thư
Đại Việt thông sử
Đinh Công Vĩ, Các chuyện tình vua chúa-hoàng tộc Việt Nam.
Lê Chiêu Tông (chữ Hán: 黎昭宗, 4 tháng 10, 1506 hoặc 1501 - 18 tháng 12, 1526), là vị hoàng đế thứ 10 của nhà Lê Sơ, ở ngôi từ năm 1516 đến 1522, tổng cộng 7 năm.
Chiêu Tông dòng dõi tông thất, lên ngôi còn thơ ấu, trong nước rối ren, mọi việc đều do Nguyên quận công Trịnh Duy Sản chủ trương, dẹp đư...
Lê Cung Hoàng (chữ Hán: 黎恭皇; 26 tháng 7, 1507 – 15 tháng 6, 1527), là vị hoàng đế thứ 11 của nhà Hậu Lê, ở ngôi từ năm 1522 đến 1527, tổng cộng 5 năm. Ông là vị hoàng đế cuối cùng của nhà Lê sơ.
Cung Hoàng lên ngôi trở thành bù nhìn, bị quyền thần Mạc Đăng Dung không chế, thực tế không hề có quyền...
Lê Hiến Tông (chữ Hán: 黎憲宗; 10 tháng 8, 1461 - 24 tháng 5, 1504), là vị hoàng đế thứ sáu của nhà Lê sơ trong lịch sử Việt Nam. Ông ở ngôi tổng cộng 7 năm, từ năm 1497 đến năm 1504. Lê Hiến Tông kế nghiệp Lê Thánh Tông, mến chuộng văn học, tiết kiệm tiêu dùng, thận trọng hình phạt, luôn gần gũi bề tô...
Lê Tương Dực (chữ Hán: 黎襄翼; 25 tháng 6, 1495 - 7 tháng 4, 1516), đôi khi gọi là Linh Ẩn vương (靈隱王), là vị hoàng đế thứ chín của nhà Lê Sơ trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì từ năm 1509 đến năm 1516, tổng cộng 7 năm.
Ông được đánh giá là người có công khi lật đổ Lê Uy Mục, sửa sang việc học, khôi ...
Lê Quý Đôn (chữ Hán: 黎貴惇, 1726 - 1784), tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu (允厚), hiệu Quế Đường; là vị quan thời Lê trung hưng, cũng là nhà thơ, và được mệnh danh là "nhà bác học lớn của Việt Nam trong thời phong kiến".
Ở thế kỷ 18, các tri thức văn hóa, khoa học của dân tộc được tích lũy...
Lê Thánh Tông (chữ Hán: 黎聖宗; 25 tháng 8 năm 1442 – 3 tháng 3 năm 1497), là hoàng đế thứ năm của nhà Lê sơ nước Đại Việt. Ông trị vì từ năm 1460 đến năm 1497, tổng cộng 38 năm, là vị hoàng đế trị vì lâu nhất thời Lê sơ và cũng là một trong những vị vua cai trị trong thời kỳ hòa bình lâu nhất trong lị...
Lê Tung là một vị quan nhà Lê sơ dưới thời các vua Lê Thánh Tông, Lê Tương Dực và đồng thời cũng là một trong các tác giả của bộ quốc sử Việt Nam, bộ Đại Việt sử ký toàn thư....
Lê Tương Dực (chữ Hán: 黎襄翼; 25 tháng 6, 1495 - 7 tháng 4, 1516), đôi khi gọi là Linh Ẩn vương (靈隱王), là vị hoàng đế thứ chín của nhà Lê Sơ trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì từ năm 1509 đến năm 1516, tổng cộng 7 năm.
Ông được đánh giá là người có công khi lật đổ Lê Uy Mục, sửa sang việc học, khôi ...
Lê Uy Mục (chữ Hán: 黎威穆; 5 tháng 5, 1488 – 1 tháng 12, 1509), đôi khi còn gọi là Mẫn Lệ công (愍厲公), là vị hoàng đế thứ tám của nhà Lê sơ trong lịch sử Việt Nam. Ông được xem là một vị Hoàng đế tàn bạo và hoang dâm, nổi tiếng là một bạo chúa, người đời gọi là Quỷ vương (鬼王).
Lê Uy Mục không chăm lo...
Lê Cung Hoàng (chữ Hán: 黎恭皇; 26 tháng 7, 1507 – 15 tháng 6, 1527), là vị hoàng đế thứ 11 của nhà Hậu Lê, ở ngôi từ năm 1522 đến 1527, tổng cộng 5 năm. Ông là vị hoàng đế cuối cùng của nhà Lê sơ.
Cung Hoàng lên ngôi trở thành bù nhìn, bị quyền thần Mạc Đăng Dung không chế, thực tế không hề có quyền...
Nhà Hậu Lê (Hán-Nôm: 家後黎・後黎朝, nhà Hậu Lê • Hậu Lê triều; 1427-1789) là một triều đại phong kiến Việt Nam, tồn tại sau thời Bắc thuộc lần 4 và đồng thời với nhà Mạc, nhà Tây Sơn trong một thời gian, trước nhà Nguyễn.
Nhà Hậu Lê do Lê Thái Tổ lập ra, được phân biệt với nhà Tiền Lê (980-1009) do Lê Đ...
Nhà Lê sơ hay Lê sơ triều (chữ Nôm: 家黎初, chữ Hán: 初黎朝), là giai đoạn đầu của triều đại nhà Hậu Lê, một triều đại quân chủ chuyên chế trong lịch sử Việt Nam, được thành lập sau khi Lê Lợi phát động khởi nghĩa Lam Sơn đánh bại quân đội nhà Minh. Ông đổi tên Giao Chỉ (交阯), vốn tồn tại trong thời gian n...
Phan Huy Chú (Chữ Hán: 潘輝注; 1782 – 1840), tự Lâm Khanh, hiệu Mai Phong; là quan triều nhà Nguyễn, và là nhà thơ, nhà thư tịch lớn, nhà bác học Việt Nam....
Trịnh Khắc Phục (chữ Hán: 鄭克復; ? - 26 tháng 7, 1451), là một khai quốc công thần nhà Lê sơ trong lịch sử Việt Nam, có công giúp Lê Thái Tổ đánh đuổi quân đội nhà Minh.
Ông cùng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn chống giặc Minh, thuộc hàng Bình Ngô Khai Quốc Công Thần. Khi Thái Tổ Cao hoàng đế bắt t...
